الشيخ لطف الله الصافي الگلپايگاني
87
الهيات در نهج البلاغه (فارسى)
محتملات ، ارتباطى نباشد و دلالت بر وجود غايتى كه در نظر است نكند ، احتمال تصادف - به فرض جواز وقوع تصادف - عقلايى است و دلالتى بر قصد و شعور در بين نيست ، چنان كه با قبول عدم جواز وقوع تصادف ، احتمال فعل عاقل حكيم در آن ، عقلايى نيست . امّا احتمال تصادف و عدم ارادهء فاعل مختار در انجام فعلى كه دلالت بر قصد و شعور دارد ، در بين ميلياردها احتمال قضاوتهاى ديگر كه احتمال تصادف و عدم وقوع آنها به فعل قادر حكيم عقلايى است ، يك احتمال بسيار ضعيف و غيرعقلايى است ، زيرا اگر بنا بر تصادف بود ، هر يك از هزاران و ميليونها و ميلياردها كه به فرض وقوع ، تصادفى تلقّى مىشود و يا دلالت بر فعل فاعل حكيم نمىكند ، به وقوع نزديكتر بود از احتمالى كه تصادفى بودن آن اگر محال نباشد چندان دور از ذهن مىنمايد كه طرح احتمال آن ، دليل بر نقص شعور و حاكى از سفاهت است . بنابراين مىگوييم از بين هزارها و ميلياردها ، احتمالِ وقوعِ اين يك نوع كه احتمال تصادفى نبودن آن كاملًا عقلايى است ، دليل بر قصد و شعور و عدم تصادف است و كثرت احتمال تصادفات موجب ضعف احتمال تصادف در خصوص اين مورد مىشود . به عبارت ديگر ، مىگوييم آنچه موجب ضعف و غيرعقلايى بودن احتمال يك تصادف در برابر احتمال هزارها و ميلياردها تصادف ديگر مىگردد ، فقط قلّت آن نسبت به احتمالات ديگر نيست بلكه چگونگى شيئى كه احتمال تصادف آن داده مىشود نيز مورد نظر است ، بدين معنا كه هم احتمال تصادفى واقع شدن اين چگونگى بسيار بعيد است و هم در برابر چگونگى ميلياردها صورت ديگر كه احتمال تصادفى واقع شدن آنها هيچ گونه بُعدى ندارد و ( با فرض قبول امكان تصادف ) معقول و منطقى است ، احتمال آن